Młodzi artyści, wielka inspiracja: czego uczę się, ucząc malowania

Najbardziej poruszające momenty na zajęciach z malowania rzadko dzieją się wtedy, gdy obraz jest „skończony”. Częściej przychodzą chwilę wcześniej, kiedy młody człowiek odsuwa pędzel od kartki, marszczy brwi i mówi: „Chyba wiem, co tu jeszcze powinno być”.

W tej jednej sekundzie widać wszystko: skupienie, odwagę, niepewność, radość odkrycia. Widać też coś, co dla mnie jako osoby uczącej jest bezcenne. Wiedza nie zatrzymuje się na słowach. Przechodzi w ruch dłoni, w wybór koloru, w decyzję, żeby spróbować jeszcze raz.

Uczenie malowania młodych ludzi daje ogromną satysfakcję, ale nie dlatego, że stoję przy sztaludze i przekazuję gotowe recepty. Największą nagrodą jest to, że za każdym razem uczymy się razem. Ja pokazuję im, jak mieszać barwy, budować kompozycję i patrzeć uważniej. Oni przypominają mi, po co w ogóle sięga się po farby.

Młodzi ludzie chłoną sztukę całym sobą

Kiedy pracuję z młodymi osobami, widzę, że one nie uczą się tylko przez słuchanie. Uczą się oczami, dłońmi, ruchem, pytaniami, a czasem ciszą. Jedna wskazówka potrafi od razu zamienić się w działanie.

Pamiętam zajęcia, na których rozmawialiśmy o cieniach. Pokazywałam, że cień nie musi być czarny. Może mieć odcień fioletu, granatu, chłodnej zieleni albo brązu. Po chwili usłyszałam: „To cień też ma kolor?”. To pytanie zostało ze mną na długo.

Dla osoby dorosłej to może być techniczna informacja, element warsztatu. Dla młodego artysty to często małe odkrycie świata. Nagle codzienne przedmioty stają się bardziej złożone. Kubek nie jest już tylko biały. Ma odbicia. Liść nie jest po prostu zielony. Ma żółte żyłki, chłodny cień, czasem odrobinę czerwieni przy brzegu.

To właśnie w młodych uczniach zachwyca mnie najbardziej: potrafią przyjąć prostą wskazówkę i zamienić ją w świeże spojrzenie. Nie zawsze od razu wychodzi im technicznie. Linie bywają krzywe, proporcje uciekają, farba spływa tam, gdzie nie powinna. Ale w tym wszystkim jest ruch do przodu.

Ich chłonność nie polega na grzecznym powtarzaniu. Polega na przetwarzaniu. Gdy pokazuję, jak rozjaśniać kolor, ktoś za chwilę pyta, czy można rozjaśnić go żółtym zamiast białym. Gdy mówimy o pejzażu, ktoś dodaje do niego wymyślone niebo, bo „tak lepiej czuć wiatr”. Gdy ćwiczymy martwą naturę, ktoś przestawia przedmioty, bo widzi między nimi własną historię.

I wtedy przypominam sobie, że sztuka nie jest zbiorem zasad zamkniętych w szufladzie. Zasady pomagają, ale dopiero ciekawość nadaje im sens.

Uczenie wymaga cierpliwości, ale daje więcej, niż się spodziewamy

Na początku mojej pracy z młodymi osobami myślałam, że najważniejsze będzie dobre tłumaczenie. Przygotowywałam przykłady, planowałam ćwiczenia, wybierałam tematy tak, żeby prowadziły od prostych form do trudniejszych.

To wszystko nadal ma znaczenie. Dobra struktura daje bezpieczeństwo. Ale z czasem zrozumiałam, że równie ważne jest uważne towarzyszenie. Czasem trzeba podejść i powiedzieć: „Spróbuj użyć większego pędzla”. Czasem lepiej nie mówić nic przez kilka minut. Zostawić przestrzeń na własną decyzję.

Jedna dziewczynka przez kilka tygodni malowała bardzo ostrożnie. Jej kartki były delikatne, niemal przezroczyste. Bała się mocniejszego koloru. Kiedy prosiłam grupę o większe kontrasty, ona tylko lekko przyciemniała krawędzie. Nie naciskałam. Pokazywałam, zachęcałam, ale nie poprawiałam za nią.

Pewnego dnia malowaliśmy nocne miasto. Na stole pojawiły się granaty, fiolety, czerń, żółte światła okien. Ta sama osoba zanurzyła pędzel w ciemnej farbie i zrobiła szeroki pas nieba. Potem drugi. Potem dodała rozświetlony księżyc.

Nie powiedziała nic od razu. Dopiero pod koniec zajęć spojrzała na obraz i stwierdziła: „Myślałam, że ciemny kolor wszystko popsuje, ale on chyba zrobił miejsce dla światła”.

To było zdanie, którego nie da się zaplanować w konspekcie.

Takie chwile uczą mnie cierpliwości. Pokazują, że rozwój nie zawsze wygląda efektownie z zewnątrz. Czasem przez długi czas dzieje się po cichu. Młoda osoba obserwuje, zbiera odwagę, sprawdza granice. A potem nagle wykonuje krok, który jest dla niej ogromny.

Wtedy rola nauczyciela polega nie na tym, żeby przyspieszyć proces za wszelką cenę. Chodzi o to, żeby być obok, podtrzymać zaufanie i zauważyć ten pierwszy odważniejszy gest.

Czasem najważniejsza lekcja zaczyna się od odważniejszego koloru.

Oni przypominają mi, jak patrzeć bez pośpiechu

Dorośli często patrzą na obraz przez pryzmat efektu. Czy jest ładny? Czy przypomina wzór? Czy dobrze wyszedł? Młodzi ludzie też chcą być zadowoleni z pracy, ale mają w sobie większą gotowość do zachwytu po drodze.

Zdarza się, że ktoś przez kilka minut ogląda kroplę wody, która rozlała pigment na papierze. Ktoś inny zauważa, że brudna woda w słoiku ma „kolor burzy”. Jeszcze ktoś miesza resztki farb na palecie i odkrywa szarość, której nie dałoby się nazwać jednym słowem.

Kiedyś po zajęciach sprzątałam stoliki. Została na nich kartka podkładowa, cała w przypadkowych śladach. Były tam odbicia mokrych pędzli, smugi po dłoniach, drobne plamy czerwieni i zieleni. Dla mnie był to papier do wyrzucenia. Jeden chłopiec zatrzymał się przy nim i powiedział: „To wygląda jak mapa miejsca, którego nikt jeszcze nie zna”.

Zabrał tę kartkę do domu.

Ten moment był dla mnie lekcją pokory. Ile razy ja sama uznaję coś za nieudane tylko dlatego, że nie pasuje do pierwotnego planu? Ile razy przegapiam początek czegoś ciekawego, bo za szybko oceniam?

Młodzi artyści uczą mnie, że w malowaniu warto zostawić miejsce na przypadek. Nie każdy zaciek trzeba zamalować. Nie każda nierówna linia jest błędem. Czasem to właśnie ona sprawia, że obraz oddycha.

Przy nich częściej przypominam sobie własne początki. Ten moment, kiedy malowanie nie było jeszcze zadaniem do wykonania, ale sposobem rozmowy ze światem. Kartka mogła pomieścić dom, las, zwierzę, emocję, sen, wspomnienie z wakacji i coś zupełnie wymyślonego. Wszystko naraz. Bez przepraszania.

To nie znaczy, że technika nie ma znaczenia. Ma ogromne. Umiętność obserwacji, proporcje, walor, kompozycja, praca z kolorem, wszystko to otwiera nowe możliwości. Ale młodzi ludzie przypominają mi, że technika powinna służyć żywemu patrzeniu, a nie je zastępować.

Najpiękniejsza jest wymiana, która dzieje się po cichu

W nauczaniu malowania łatwo skupić się na tym, co widać: na obrazach, ćwiczeniach, postępach. Są jednak rzeczy mniej oczywiste, a równie ważne.

Ktoś po raz pierwszy pokazuje swoją pracę grupie. Ktoś inny uczy się powiedzieć: „Nie podoba mi się jeszcze, ale wiem, co poprawię”. Ktoś, kto zwykle szybko rezygnuje, zostaje przy jednym fragmencie przez dwadzieścia minut, bo chce zobaczyć, czy da się uzyskać lepszy odcień.

Te małe sytuacje budują coś więcej niż umiejętność malowania. Budują zaufanie do procesu.

Ja także otrzymuję w tej wymianie bardzo dużo. Uczę się prostszego języka. Jeśli nie potrafię wyjaśnić czegoś jasno, młodzi ludzie od razu mi to pokażą, nie złośliwie, po prostu szczerym spojrzeniem. Muszę wtedy znaleźć inną drogę. Porównać kompozycję do sceny w teatrze. Pokazać walor na przykładzie herbaty z mlekiem. Wytłumaczyć perspektywę przez tory, drogę albo korytarz.

Takie doświadczenia zostają w człowieku.

Malowanie uczy odwagi, także nauczyciela

Ucząc, łatwo wejść w rolę osoby, która „wie”. Taka rola bywa wygodna, ale sztuka szybko ją weryfikuje. Obraz nie zawsze zachowuje się zgodnie z planem. Farba schnie inaczej, papier faluje, kolor po wyschnięciu blednie, kompozycja nagle traci równowagę.

Często wówczas-p= mówię na głos, że błąd może być początkiem decyzji. Nie zawsze oczywiście. Czasem trzeba zacząć od nowa i to też jest w porządku. Ale sztuka daje nam piękną możliwość: możemy wejść w dialog z tym, co się wydarzyło, zamiast natychmiast to przekreślać.

Wdzięczność za ich wpływ

Kiedy myślę o wszystkich młodych osobach, które spotkałam podczas zajęć, nie widzę jednej grupy. Widzę konkretne gesty.

Widzę dłoń unoszącą pędzel nad kartką, zanim zapadnie decyzja. Widzę skupione spojrzenie przy mieszaniu odcieni skóry. Widzę radość po odkryciu, że z trzech kolorów można uzyskać dziesięć kolejnych. Widzę zniecierpliwienie, kiedy coś nie wychodzi, i dumę, kiedy po kilku próbach nagle zaczyna działać.

Czuję ogromną wdzięczność, bo każda z tych osób zostawiła coś w moim sposobie uczenia i patrzenia. Dzięki nim jestem uważniejsza. Mniej przywiązana do jednego rozwiązania. Bardziej gotowa słuchać. Częściej zadaję pytania, zamiast od razu dawać odpowiedź.

Ich wpływ widać też w mojej własnej pracy twórczej. Przypominam sobie, że obraz może być żywy właśnie dlatego, że pokazuje drogę, nie tylko wynik.

Najbardziej porusza mnie to, że młodzi artyści często nie wiedzą, jak wiele dają nauczycielowi. Przychodzą na zajęcia, żeby nauczyć się malować kwiat, postać, niebo albo kota. A przy okazji uczą mnie świeżości, odwagi i zaufania do procesu.

To wzajemne uczenie się ma w sobie coś bardzo czystego. Ja przynoszę doświadczenie, narzędzia i język sztuki. Oni przynoszą pytania, których sama mogłabym już nie zadać. Spotykamy się pośrodku, nad stołem pełnym farb, wody, papieru i śladów po wielu próbach.

Po każdych zajęciach zostają obrazy, ale też ślady wspólnego odkrywania.

To, co zostaje po zajęciach

Po zakończonych zajęciach pracownia cichnie. Myję pędzle, zakręcam farby, zbieram kartki z podłogi. Na stołach zostają drobne ślady koloru, których nie da się od razu usunąć. Lubię ten moment.

W tej ciszy wracają do mnie słowa uczestników. „Ten fiolet wygląda jak wieczór”. „Nie wiedziałem, że umiem tak namalować wodę”. „Mogę zostawić tę plamę?”. „Następnym razem spróbuję większego formatu”.

Takie zdania są małe, ale niosą wielką siłę. Pokazują, że sztuka otwiera w młodych ludziach przestrzeń na próbę, namysł i własny głos. A we mnie odnawiają przekonanie, że uczenie malowania ma sens najgłębiej wtedy, gdy nie chodzi tylko o technikę.

Chodzi o spotkanie.

O moment, w którym ktoś zaczyna widzieć więcej niż przed chwilą. O odwagę, żeby położyć kolor tam, gdzie wcześniej była pusta kartka. O zaufanie, że nawet niepewna kreska może prowadzić do czegoś ważnego.

Młodzi artyści uczą mnie, że inspiracja krąży w obie strony. Nie jest nagrodą na końcu procesu. Jest obecna w pytaniach, poprawkach, śmiechu, milczeniu i w tych wszystkich pracach, które schną potem na stołach.

Za to jestem im naprawdę wdzięczna. Dzięki nim pamiętam, że malowanie nie zaczyna się od pewności. Zaczyna się od ciekawości. A ciekawość, kiedy trafi na życzliwą przestrzeń, potrafi przemienić zwykłą kartkę w miejsce odkrycia.